Giriş

Yapay zeka (YZ) kalkınma için büyük vaatler sunsa da, gelişmekte olan pazarlardaki dijital eşitsizlikler gerçek engeller teşkil etmektedir. Birçok düşük gelirli bölgede, internet bağlantıları yavaş, kapsama alanı düzensiz ve elektrik güvenilir değildir. Örneğin, GSMA, Sahra Altı Afrika'da insanların yalnızca yaklaşık %27'sinin mobil internet kullandığını ve %60'lık bir 'kullanım boşluğu''nun devam ettiğini belirtmektedir – milyonlarca kişi kapsama alanı içinde yaşamasına rağmen yüksek cihaz, veri veya beceri engelleri nedeniyle çevrimiçi olamamaktadır (www.gsma.com). Africanews, yaklaşık 900 milyon Afrikalının hala internet erişimine sahip olmadığını ve benzer sayıda kişinin elektriksiz olduğunu bildirmektedir (www.africanews.com). Bu arada, bazı ülkelerde internet verisi aylık gelirin %5'inden fazlasına mal olmaktadır (evolutionafricamagazine.com). Bu bağlamda, bulut tabanlı YZ (büyük sohbet robotları gibi) çoğu kişi için erişilemez durumdadır.

Bu topluluklara hizmet etmek için yenilikçiler, düşük maliyetli cihazlarda çevrimdışı öncelikli YZ'yi araştırmaktadır. Fikir, akıllı asistanları doğrudan ucuz telefonlarda veya yerel kiosk'larda çalıştırarak ve video uygulamaları veya web yerine SMS, ses/USSD (kısa kod menüleri) gibi basit kanallar kullanarak YZ hizmetlerini “son noktaya” ulaştırmaktır. Bu yaklaşım, sürekli bağlantıya veya pahalı donanıma ihtiyaç duymadan tarım, sağlık, eğitim ve daha birçok alanda zamanında tavsiye sağlayabilir. Anahtar, YZ'yi yerel ihtiyaçlara göre uyarlamaktır – bölgesel dilleri desteklemek, topluluk gözetimini sağlamak ve yerel gelirlere göre ayarlanmış fiyatlandırma ile güvenilir ortaklar (telekomünikasyon şirketleri, STK'lar, hükümetler) aracılığıyla çalışmaktır.

Bu makale, son projelerden ve çalışmalardan yararlanarak bu kısıtlamaları ve çözümleri incelemektedir. Bu makale, tamamen çevrimdışı veya düşük teknolojili YZ asistanlarının gelişmekte olan pazarlarda tarım, sağlık ve eğitim için nasıl uygulanabilir ve etkili olabileceğini ve ortaklıkların ve topluluk yönetiminin bunların sürdürülebilir, güvenli ve uygun fiyatlı olmasını nasıl sağladığını göstermektedir.

Engeller: Bağlantı, Enerji ve Maliyet

Bağlantı boşlukları. Birçok gelişmekte olan bölgedeki ağlar genişlese de eksiktir. Örneğin, Sahra Altı Afrika'da nüfusun %13'ü hala herhangi bir hücresel kapsama alanı dışında yaşamakta olup, kapsama alanı içindeki kişiler arasında %60'lık bir “kullanım boşluğu” devam etmektedir (www.gsma.com). Bu boşluk, uygun fiyatlı olmayan cihaz veya veri, düşük dijital okuryazarlık ve güvenlik endişelerini yansıtmaktadır. Küresel olarak, yaklaşık 3.1 milyar insan bu tür kullanım boşluklarıyla karşı karşıyadır (www.gsma.com). Pratikte, yüz milyonlarca kırsal hanenin güvenilir interneti veya sadece 2G/3G'si vardır. Bir raporun belirttiği gibi, yaklaşık 900 milyon Afrikalının (yaklaşık 1.4 milyar nüfusun) internet erişimi yoktur ve neredeyse aynı sayıda kişinin elektriği yoktur (www.africanews.com). Bu rakamlar, klasik akıllı telefon uygulamalarının veya bulut YZ'nin uzak köylerde genellikle başarısız olacağını göstermektedir.

Enerji kısıtlamaları. Elektrik eksikliği, dijital erişimi daha da azaltmaktadır. Aynı Africanews raporunda, bir uzman, elektrik yoksa YZ araçlarının “3G veya 2G üzerinde çalışmaya devam ederken” işlev göremeyeceğini vurgulamıştır (www.africanews.com). Birçok kırsal ev mevsimlik veya güneş enerjisine bağlıdır ve bir cihazı şarj etmek maliyetli veya öngörülemezdir. Eğitim veya sağlık kiosk projeleri genellikle güneş enerjisi veya pil kitleri kullanır. Önemli olan, minimum güçle maksimum kullanım sağlamaktır – örneğin, yüksek enerji verimli çipler ve tek şarjla günlerce çalışabilen cihazlar.

Uygun fiyatlılık engelleri. Cihaz ve veri maliyetleri düşük gelirli kullanıcılar için ölümcül derecede yüksek kalmaktadır. Sahra Altı Afrika'da, vergiler ve ithalat vergileri, en temel akıllı telefonları bile 50 dolar veya daha fazlasına mal edebilir – bu, en fakirler için onlarca saatlik ücrete eşittir. GSMA, cihaz uygun fiyatlılığının kullanım boşluğunun önemli bir parçası olduğunu belirtmektedir (www.gsma.com). Veri fiyatları da benzer şekilde gelirin büyük bir kısmını oluşturmaktadır: bir anket, birçok Afrika ülkesinde mobil verinin aylık gelirin %5'inden fazlasına mal olduğunu bulmuştur (evolutionafricamagazine.com), bu da BM'nin %2'lik uygun fiyatlılık hedefinin oldukça üzerindedir. Günde sadece birkaç dolar kazanabilen çiftçiler veya öğrenciler için, GB başına 0,50 dolar bile ödemek fahiş derecede pahalıdır.

Bu altyapı ve maliyet engelleri, YZ çözümlerinin radikal bir şekilde uyarlanması gerektiği anlamına gelmektedir: çevrimdışı veya mümkün olan en düşük bant genişliğinde çalışmalı, çok ucuz donanım üzerinde çalışmalı ve minimum güç tüketmelidirler. Bu makalenin geri kalanı bunu nasıl yapacağımızı incelemektedir.

Düşük Maliyetli Cihazlarda Çevrimdışı Öncelikli Yapay Zeka

Yukarıdaki boşlukları aşmak için yeni projeler, ucuz telefonlarda veya yerel merkezlerde çevrimdışı öncelikli YZ asistanları dağıtmaktadır. Uç YZ ve model sıkıştırmadaki gelişmeler, sınırlı YZ modellerinin (örn. konuşma tanıma, metin tavsiyesi için) artık bulut erişimi olmadan doğrudan temel cihazlarda çalışabileceği anlamına gelmektedir. Bazı araştırmacılar ultra ucuz “çıplak metal” YZ cihazları önermektedir: simülasyonlar, pratik dil YZ'sinin sadece ~30 MB RAM ile 8-10 dolar kadar düşük maliyetli cihazlarda çalışabileceğini göstermektedir (www.researchgate.net). Bu tür modeller – genellikle büyük sistemlerden damıtılmış – çevrimdışı olarak soruları yanıtlayabilir veya talimatlar verebilir, dil veritabanlarını yerel olarak depolayabilir. Aslında, bunlar istikrarlı interneti olmayan şehirler ve çiftlikler için cep süper bilgisayarlarıdır.

Pratikte, bu cihazlar şu biçimlerde olabilir:

• YZ çipli tuşlu telefonlar. Bazı startup'lar basit telefonları sesli YZ çipleri veya firmware ile yenilemektedir. Örneğin, Kanada merkezli Viamo, herhangi bir temel telefonu “çevrimdışı sohbet robotuna” dönüştüren bir YZ hizmeti başlattı (2024'te). Kullanıcı kısa bir kod çevirir ve konuşur veya mesajlaşır – tüm işlemler yerel bir sunucuda veya yerleşik çevrimdışı modelde gerçekleşir. Kullanıcı da yanıtları sesli veya metin olarak alır (techcentral.co.za). Bu kurulum, internet olmasa bile “hiçliğin ortasında” bile çalışır – sadece standart mobil ağ sinyalizasyonu yeterlidir. Dünyanın en yoksul kesimini hedeflemekte olup, çağrı başına 10 ₦ (yaklaşık 0,12 ABD doları) gibi düşük bir ücretle sorgulamalara izin vermektedir (techcentral.co.za).

• Topluluk YZ kioskları veya radyoları. Başka bir yaklaşım ise dayanıklı mini bilgisayarlar veya Raspberry Pi tipi cihazlarla güçlendirilmiş köy merkezleridir. Örneğin, açık kaynaklı Kolibri (Learning Equality tarafından) okulların yerel bir sunucu veya Pi kurmasına olanak tanır. Öğrenciler daha sonra herhangi bir yerel cihazı kullanarak ders kitaplarını, videoları veya sınavları çevrimdışı görebilirler (evolutionafricamagazine.com). Bu zaten kırsal Kenya, Tanzanya ve Malavi'de kullanılmaktadır – öğretmenler küresel eğitim içeriğini Kolibri'ye yükler ve yerel dillere uyarlar (evolutionafricamagazine.com). Benzer bir model, topluluk merkezlerinde çiftçiler için YZ sohbet programlarıyla Wi-Fi hotspot'ları veya yerel intraneti kullanmaktadır.

• Özel düşük maliyetli “YZ telefonları.” İddialı projeler, cihaz üzerinde YZ yüklü 10-20 dolarlık akıllı telefonlar öngörmektedir. Bir tekno-ekonomik çalışma, 2030 yılına kadar Afrika'da her biri 10-20 dolar maliyetle 700 milyon çevrimdışı YZ öğrenme cihazı dağıtmayı önermektedir (www.researchgate.net) (www.researchgate.net). Bunlar, çok dilli ansiklopediler ve etkileşimli modüller (metin, görüntü tanıma, birden fazla dilde ses) ile önceden yüklü olacaktır. Henüz hiçbir tüketici cihazı bu kadar ucuz olmasa da, yol haritası mevcuttur: kitlesel ölçekli üretim ve ultra hafif modeller (Meta'nın LLaMA güçlendiricileri veya “MetalNLLB” dil ağları gibi) yakında bu noktaya ulaşabilir (www.researchgate.net).

Tüm bunların anahtarı düşük enerjili, çevrimdışı çalışmadır. Örneğin, YZ modelleri içeriğin bir alt kümesini (mahsul veritabanları veya temel sağlık SSS'leri gibi) önceden yükleyebilir, böylece yalnızca bunların yerel olarak depolanması gerekir ve yeni sorgular bağlantı mevcut olana kadar kuyruğa alınabilir. Bu sırada, cihaz kullanıcıya anında yanıt verir. Teknoloji geliştikçe, akıllı telefon uygulamaları bile çevrimdışı modlar eklemektedir (Wi-Fi'deyken indirme, ardından çevrimdışı kullanım). Etkileyici ders şudur: YZ modeli küçültülmüş veya önbelleğe alınmışsa Google veya OpenAI sunucularına ihtiyacınız yoktur – hamle, zekayı kullanıcıların olduğu uç noktalara yerleştirmektir.

Kanallar ve Kullanım Alanları: SMS, USSD ve Sesli İletişim

Gelişmekte olan pazarlarda en yaygın iletişim araçları web uygulamaları değil, SMS, USSD (etkileşimli metin menüleri) ve sesli aramalardır. Herhangi bir YZ asistanı, kitlelere ulaşmak için bu kanalları kullanmalıdır. Neyse ki, hem SMS hem de USSD iyi yerleşmiştir: GSMA, Sahra Altı Afrika'daki mobil para işlemlerinin on tanesinden dokuzunun USSD üzerinden gerçekleştiğini bildirmektedir (www.gsma.com) ve dünya genelindeki sağlayıcılar hala tüm telefonlarda USSD'yi desteklemektedir. En önemlisi, USSD ve SMS hiçbir internet verisi gerektirmez – sadece GSM sinyalizasyon kanalı yeterlidir (www.gsma.com). En ucuz “tuşlu telefonlarda”, hatta microSD kartı veya renkli ekranı olmayanlarda bile çalışırlar. USSD üzerinden bir YZ asistanı, bir metin sorgusu gönderebilir (örneğin “Mısırı hangi zararlılar etkiler? 1=Yaprak bitleri, 2=Kurutma böceği”) ve tavsiye içeren sayısal bir yanıt alabilir. Etkileşimli sesli yanıt (IVR) benzer şekilde çalışır: kullanıcılar yerel dillerdeki otomatik menüler aracılığıyla konuşur veya dinler.

Tarım: Çiftçiler için SMS/sesli iletişim yoluyla YZ danışmanlığı zaten uygulanmaktadır. Kamerun'daki bir örnek Çiftçi Rehberi uygulamasıdır: YZ ile mahsul hastalıklarını teşhis eder, ancak şehir dışındaki çiftçiler kullanamadı – internet veya elektrikleri yoktu (www.africanews.com). Viamo platformu devreye giriyor: herhangi bir çiftçinin (Nijerya, Zambiya ve ötesinde) arayabileceği ve tarımsal sorular sorabileceği YZ destekli bir hizmet sunuyor. Sistem sesli/SMS üzerinden çalışır ve hatta sesli komutları alarak benzer şekilde yanıtlar verebilir (techcentral.co.za). Bu, YZ'yi sadece akıllı telefonlarda değil, herhangi bir telefonda erişilebilir kılar. Başka bir girişim ise Gana'nın Darli AI sohbet robotudur. WhatsApp (birçok Afrikalı kullanıcının sahip olduğu) veya SMS aracılığıyla erişilebilen Darli, ekim tavsiyeleri, piyasa fiyatları ve hava durumu ipuçları sunar. En önemlisi, Darli 27 dili (Svahili, Yoruba, Twi gibi 20 Afrika dili dahil) desteklemektedir (www.weforum.org), böylece çiftçiler kendi ana dillerinde tavsiye alabilirler. 2024'ten bu yana Darli, Gana ve Kenya'da 110.000'den fazla çiftçiye ulaşmıştır (www.weforum.org). Bu projeler, basit metin/ses kanallarının gelişmiş tarımsal YZ'yi köye ulaştırabileceğini göstermektedir.

Sağlık: Mobil sağlık (mSağlık) uzun süredir SMS ve IVR kullanmaktadır ve YZ bunlarla entegre olabilir. Örneğin, Viamo'nun platformu, sağlık konularında (HIV önleme, sıtma semptomları, hijyen ipuçları) çevrimdışı YZ sohbet robotları sağlamak için UNICEF ile ortaklık kurmuştur (techcentral.co.za). Bir kullanıcı bir numara çevirebilir veya bir kod mesaj atabilir ve kendi dilinde anında sağlık tavsiyesi alabilir. COVID-19 sırasında birçok ülke, kendi kendine değerlendirme ve bilgi için USSD araçları başlattı (örn. Sierra Leone'nin USSD semptom denetleyicisi (www.gsma.com)). Bir YZ asistanı, etkileşimli Soru-Cevap ve kişiselleştirilmiş rehberlik ekleyerek bunları geliştirebilir. Önemlisi, USSD tabanlı teletıp hizmetleri (Kenya'nın ücretsiz USSD sağlık kontrolleri gibi (www.gsma.com)) bu kanalların büyük ölçekte çalıştığını kanıtlamaktadır. İlerleyen süreçte, çevrimdışı YZ modülleri yerel klinik mikro bilgisayarlarında veya hatta hemşirelerin telefonlarında çalışabilir, çevrimiçi veritabanlarına ihtiyaç duymadan karar desteği sunabilir.

Eğitim: Bağlantının zayıf olduğu bölgelerde uzaktan eğitim, SMS ve çevrimdışı kitler aracılığıyla başarıya ulaşmıştır. Eneza Education (Kenya, Gana ve Fildişi Sahili'nde) gibi girişimler, temel telefonlarda SMS/USSD aracılığıyla sınav soruları ve dersler göndermektedir (evolutionafricamagazine.com). 10 milyondan fazla öğrenci, Eneza'nın tuşlu telefon platformunu düşük maliyetle kullanarak, anlamlı dijital öğrenmenin akıllı telefonlar olmadan da gerçekleşebileceğini kanıtlamıştır (evolutionafricamagazine.com). Bunun üzerine inşa edilen Kenya'nın M-Shule (“mobil okul”) uygulaması, SMS'i YZ ile harmanlar: sahne arkasında makine öğrenimi kullanarak ilkokul öğrencileri için dersleri ve geri bildirimleri kişiselleştirir (evolutionafricamagazine.com). Öğretmenler öğrencilerin telefonlarına sınavlar gönderir ve M-Shule içeriği her çocuğun yanıtlarına göre uyarlar. Bu tür hizmetler, müfredat bir kez teslim edildiğinde, telefon kullanıcısının sürekli internet erişimine ihtiyaç duymaması anlamında çevrimdışı çalışır. Topluluklar ayrıca, sıfır dereceli içerik kullanan çevrimdışı eğitim merkezleri (örn. yerel sunucuları olan güneş enerjili sınıflar) kurmuştur. Pandemi sırasında UNICEF ve diğerleri, dünya genelindeki okul çağındaki çocukların üçte ikisinin evde hiç internet erişimine sahip olmadığını bildirdi (www.unicef.org), bu nedenle bu düşük teknolojili çözümler eğitimi sürdürmüştür.

Bu kullanım senaryolarının her biri, kanalların süslü kullanıcı arayüzlerinden daha önemli olduğunu vurgulamaktadır. Kırsal tarım, sağlık ve eğitimde, en basit mobil arayüz – USSD metin menüleri veya yerel dillerde sesli IVR – çoğunluğa ulaşır. Bu kanallara bağlı YZ (cihazda veya yerel bir sunucuda), onları statik bilgi hatlarından etkileşimli kişisel asistanlara dönüştürebilir.

Yerelleştirme: Diller, Veri ve Güvenlik

Dil kapsamı. Yararlı olabilmesi için, asistanlar sadece İngilizce veya Fransızca değil, yerel dili konuşmalıdır. Gelişmekte olan pazarlar son derece çok dillidir; örneğin, sadece Afrika'da 2.000'den fazla dil bulunmaktadır. Ana akım YZ modelleri genellikle sadece büyük dünya dillerini kapsar, bu nedenle özel olarak hazırlanmış yerel modeller veya çeviriler gereklidir. Bazı umut vadeden çabalar zaten mevcuttur. Örneğin, Farmerline'ın Darli sohbet robotu, Akan, Hausa, Igbo, Twi ve Svahili gibi 20 Afrika dili dahil 27 dili desteklemektedir (www.weforum.org). Endonezya'da, araştırma projeleri, IVR sistemleri kullanarak çiftçilerin ana dillerinde sesli YZ ile deneyler yapmaktadır (www.gsma.com). Bir örnek: Uluslararası Pirinç Araştırma Enstitüsü (IRRI), Viamo ile ortaklık kurarak yerel bir Endonezya dilinde danışmanlık hizmetleri sunan bir IVR hattı başlattı, böylece tüm okuryazarlık seviyelerindeki pirinç çiftçileri anlayabildi (www.gsma.com). Eğitim içeriği de yerelleştirilmiştir: yukarıda belirtilen Kolibri platformu, Doğu Afrika okullarında “öğretmenlerin küresel açık kaynakları yerel dillere ve bağlamlara uyarladığı” yerlerde kullanılmaktadır (evolutionafricamagazine.com).

Yerel dilleri sistematik olarak kapsamak için, projeler bölgesel veriler toplamalı ve bu veriler üzerinde eğitim yapmalıdır. Bir model, topluluktan kaynak toplama (crowd-sourcing) yöntemidir: yerel gönüllüler (çiftçiler, öğretmenler, çevirmenler) sözlükler oluşturmaya veya konuşma örnekleri kaydetmeye yardımcı olabilir. Yerel olarak tutulan veya anonimleştirilen bu veriler, YZ modellerini bölgenin lehçelerine ince ayar yapmak için kullanılabilir. Bazı ulusal çabalar hatta araçlar üretmektedir: örneğin, Nijerya'nın Dijital Yerel Dil Merkezi, neredeyse 180 Afrika dilini kapsayan bir mobil YZ klavyesi oluşturdu (www.weforum.org), bu dillerde yazmayı ve okumayı kolaylaştırmıştır. Yerel üniversiteler veya STK'lar ile ortaklıklar, kültürel olarak doğru içeriği (örn. yerel bitki isimleri, hijyen uygulamaları) düzenlemeye yardımcı olabilir, böylece YZ tavsiyesi anlamlı hale gelir.

Yerel veri toplama ve yönetişim. Sahada veri ve geri bildirim toplamak, asistanları eğitmek ve geliştirmek için kritik öneme sahiptir. Ancak, bu etik olarak yapılmalıdır: topluluklar veri kullanımına rıza göstermeli ve hassas kişisel veriler (sağlık kayıtları, kişisel finans) korunmalıdır. Yararlı bir model, toplulukla birlikte oluşturmadır. Örneğin, Lagos'un Makoko topluluğunda, sakinler haritalama ve drone veri toplama konusunda eğitildi; şu anda yerel planlama için kullanılan kendi coğrafi veri setlerini ürettiler (www.weforum.org). Benzer şekilde, bir YZ projesi köy sağlık çalışanlarını veya yayım görevlilerini anonimleştirilmiş vaka raporları veya sorgular toplamak üzere donatabilir. Bu yerel veri setleri, uzaktaki firmalar tarafından hortumlanmak yerine topluluk gözetiminde kalmalı – yerel sunucularda veya güvenilir ortaklar aracılığıyla depolanmalıdır. Dünya Ekonomik Forumu, yerel yenilikçileri, STK'ları ve ajansları YZ okuryazarlığı ve yönetişimi konusunda eğitmeyi önermektedir, böylece “hikayelerini nasıl anlatacaklarını seçebilirler” ve verilerin kendi yararlarına kullanılmasını sağlayabilirler (www.weforum.org) (www.weforum.org).

Güvenlik ve etik. Tavsiye sağlayan herhangi bir YZ asistanı (tıp, tarım vb. konularda) güvenli ve doğru olmalıdır. Bu, birden fazla güvenlik önlemi gerektirir: yerel uzman incelemesi, içerik filtreleri ve açık sorumluluk reddi beyanları. Örneğin, bir köydeki bir YZ sağlık botu, kullanıcıların hataları bildirmesi veya insan yardımına yönlendirilmesi için bir mekanizma içermelidir.?>"> Yerel denetim komiteleri veya kırsal eğitimci ağları, içeriği düzenli olarak inceleyebilir, mevsimsel veya durumsal değişikliklere göre ayarlayabilir. Topluluk odaklı bir “geri bildirim döngüsü” hataları yakalamaya yardımcı olur: eğer birçok çiftçi YZ'nin tavsiyesiyle aynı sorunu bildirirse, geliştiriciler modeli güncelleyebilir. Formatlar hızlı güncellemeleri de sağlamalıdır. Önemlisi, hizmetten yoksun toplulukların bir miktar sahipliği olmalıdır: teknolojiyi yukarıdan dayatmak yerine kooperatifler veya yerel konseyler aracılığıyla dağıtmak hesap verebilirliği sağlar.

Deneyimler, topluluk yönetiminin anahtar olduğunu göstermektedir. Tarımsal haritalama ve finansta, tabandan tasarlanmış araçlar genel olanlardan daha iyi performans göstermektedir. Yakın zamanda yapılan bir Forum'daki uzmanlar, yerel dil platformlarıyla (WhatsApp sohbet robotları gibi) “insanları oldukları yerde karşılamamız gerektiğini” ve YZ'yi yerel gerçekliklere uyarlamanın sürdürülebilir kazanımlar yarattığını vurguladı (www.weforum.org). Pratikte bu, her toplulukta kullanıcıları ve liderleri eğitmeyi anlamına gelir: örneğin, köy öğretmenlerini veya sağlık çalışanlarını YZ araçlarını kullanma ve açıklama konusunda kılavuzlarla donatmak. Bu tür yerel şampiyonlar güvensizliği azaltır ve etik normların uygulanmasına yardımcı olur.

İş Birliği ve İş Modelleri

Gelişmekte olan pazarlarda çevrimdışı YZ'yi başarılı bir şekilde ölçeklendirmek, sektörler arası ortaklıklar ve yoksulların karşılayabileceği bir fiyatlandırma gerektirir.

Mobil şebeke operatörleri (MŞO'lar): Telekom şirketleri doğal müttefiklerdir. SMS/USSD ve sesli iletişim altyapısına zaten sahiplerdir. YZ sağlayıcılarıyla iş birliği yaparak, MŞO'lar YZ hizmetlerini ağlarında barındırabilirler (örneğin, bir kısa kod veya IVR hattı ayırarak). Birçok pazarda operatörler, hükümetler ve STK'larla dijital okuryazarlık konusunda çalışmakta ve portföylerine “YZ hizmetleri” eklemeye isteklidirler. Örneğin, Afrika'daki MTN ve Vodacom, müşteri hizmetleri ve ağ optimizasyonu için YZ sohbet robotlarını entegre etmeye başlamaktadır (www.gsma.com) ve kamu yararına hizmetler için de benzerini yapabilirler. Operatörler, özellikle bu hizmetler için bağlantıyı sübvanse edebilirler: örneğin, onaylanmış sağlık veya eğitim kodları için ücretsiz USSD oturumları sunarak veya düşük maliyetli veri planlarına YZ sorgularını dahil ederek. Bu, ücretsiz sağlık hatları veya eğitim portalları gibi telekomünikasyon destekli girişimlere benzerdir. Ek olarak, operatörler YZ'nin iyileşmesine yardımcı olmak için konum veya kullanım verilerini (anonimleştirilmiş) paylaşabilirler, kullanıcıların ham bilgi iletmesini gerektirmeden. En önemlisi, düzenleyiciler ve telekomünikasyon dernekleri (GSMA gibi), sektör raporlarında önerildiği gibi sosyal programlar için indirimli SMS/USSD ücretlerini teşvik edebilirler (www.gsma.com).

Hükümetler ve STK'lar: Kamu ve kar amacı gütmeyen ortaklar genellikle tasarımı ve finansmanı yönlendirecektir. Tarım, Eğitim veya Sağlık Bakanlıkları yerel ihtiyaçları anlar ve YZ araçlarını ulusal programlara (örn. yayım ağları, devlet okulları, topluluk sağlığı stratejileri) entegre edebilir. UNICEF gibi küresel STK'lardan yerel vakıflara kadar STK'lar, alan uzmanlığı, içerik ve meşruiyet sağlarlar. Örneğin, UNICEF, sistemlerine sağlık içeriği eklemek için Viamo ile ortaklık kurmuştur (techcentral.co.za); benzer şekilde, tarım STK'ları ve yayım hizmetleri mevcut müfredatları katkıda bulunabilir. Bağışçı kuruluşlar pilot dağıtımları finanse edebilir (GSMA'nın Afrika veya Asya'daki tarım teknolojisini destekleyen İnovasyon Fonu'nda görüldüğü gibi). Saf ticari yayılımlar hemen karlı olmayabileceğinden, karma finansman modelleri (hibeler ve maliyet paylaşımının birleşimi) genellikle başlangıçta gereklidir. Dünya Ekonomik Forumu, yatırım riskini azaltmak ve çözümleri yerel hedeflere göre uyarlamak için karma ortaklıkların (kalkınma ajansları, hükümetler ve özel firmalar) şart olduğunu vurgulamaktadır (www.weforum.org).

Fiyatlandırma ve uygun fiyatlılık: Son kullanıcılar için maliyet minimumda veya ücretsiz tutulmalıdır. Birkaç yaklaşım mümkündür:

• Kademeli mikro ödemeler. Viamo modeli (Nijerya), kullanıcılardan etkileşim başına küçük bir ücret alır (örn. 10 ₦ veya yaklaşık 0,12 ABD doları) (techcentral.co.za). Bu fiyata, en yoksullar bile ara sıra sorguları karşılayabilir ve operatörler hizmeti sürdürmek için bir miktar gelir elde eder. Alternatif olarak, hizmetler bir sınıra kadar (örneğin günde 5 soru) ücretsiz olabilir ve ardından kullanıma göre ücretlendirilebilir.

• Sübvansiyonlar ve sponsorluk. Halk sağlığı veya eğitim hizmetleri, sağlık bütçeleri veya kalkınma hibeleri tarafından sübvanse edilebilir, bu da onları kullanıcılar için ücretsiz hale getirir. Örneğin, bir hükümet verimliliği artırmak için ücretsiz tarımsal danışma hatlarına sponsor olabilir. Diğer durumlarda, hizmetler yerel işletmelerden reklamlar veya sponsor mesajları yayınlayabilir (ancak tavsiyeyi etkilemekten kaçınmak için dikkatli olunmalıdır).

• Sıfır ücretlendirme ve paketler. MŞO'lar, onaylanmış YZ hizmetleri için USSD ve SMS'i sıfır ücretlendirebilir, böylece kullanıcılar hiçbir maliyete katlanmaz. Veri paketlerini de bir araya getirebilirler: örneğin, bazı ön ödemeli içeriği içeren bir eğitim planı. Bazı ülkelerde, Telekomünikasyon şirketlerine uygulanan ve hizmetten yoksun bölgelere yönelik olan Evrensel Hizmet Fonları, dijital eğitim veya sağlık girişimlerini finanse etmek için kullanılmıştır. Bu tür politikalar, kullanıcıya yönelik maliyeti sıfıra yakın tutmaya yardımcı olabilir. Cihaz ve SIM kartlar üzerindeki vergilendirmeyi düşürmek (GSMA'nın önerdiği gibi (www.gsma.com)) bu hizmetleri zaten daha uygun fiyatlı hale getirir.

• Yerel maliyet hassasiyeti. Fiyatlandırma gelir seviyelerini yansıtmalıdır. Çok küçük ücretler bile ölçeklendirilmelidir: bir ülkede küçük olan (10 ₦) başka bir ülkede çok yüksek olabilir. Pilotlar, yerel ödeme istekliliğini araştırmalı ve dinamik fiyatlandırma yoluyla ayarlamalıdır (örn. ekim mevsiminde daha ucuz, hasat sırasında daha fazla).

Sonuç olarak, amaç kar değil erişimdir. Birçok BİT4K projesi, hizmetten yoksun topluluklar ücretsiz veya sübvanse edilmiş bilgi edindiğinde, genellikle başka yollarla “ödeme” yapmanın yollarını bulduğunu göstermiştir (iyileştirilmiş verim, sağlık vb.). Önemli olan, fiyatlandırmanın öngörülebilir ve şeffaf olmasıdır, böylece kullanıcılar plan yapabilir.

Sonuç

Gelişmekte olan pazarlar boş levhalar değildir – düzensiz de olsa mobil ağları ve bir miktar elektrifikasyonları vardır. Ancak yaratıcı yeniden mühendislik ile YZ bu boşlukları atlayabilir. Yukarıdaki örnekler, basit telefonlarda çevrimdışı öncelikli YZ asistanlarının kırsal yaşamı dönüştürebileceğini göstermektedir: çiftçilere zamanında tarım tavsiyesi vermek, hastalara ve annelere sağlık hakkında bilgi vermek ve uzaktan eğitimi desteklemek. Teknik tarif artık ulaşılabilir durumda – kompakt YZ modelleri, ucuz donanım, güneş enerjisi ve SMS/USSD gibi evrensel kanallar.

Başarı, yerel ihtiyaçlara yanıt vermeye güçlü bir şekilde bağlıdır. Bu, yerel dillere göre tasarım yapmak, topluluklarla içerik birlikte oluşturmak ve güvenilir denetim sağlamak anlamına gelir. Aynı zamanda ortaklıklar kurmak demektir: ağları ve fiyatlandırmayı yönetmek için telekomünikasyon şirketleri; içeriği düzenlemek ve insanlara ulaşmak için hükümetler ve STK'lar; ve sistemi yönlendirmek ve doğrulamak için topluluk liderleri.

Bu ilkeleri uygulayarak YZ, şu anda dijital dünyada bağlantısız veya yetersiz hizmet alan 3,2 milyar insanı yükseltebilir. Düşük maliyetli cihazlardaki çevrimdışı YZ, küçük ölçekli çiftçilerin mahsullerini artırmasını sağlayabilir, köylülerin sağlığı yönetmesini sağlayabilir ve çocukların öğrenmesine yardımcı olabilir — tüm bunlar en iyi bildikleri yerel ekosistem içinde. Kırsal yenilikçilerin sözleriyle, “İnsanları oldukları yerde karşılamalıyız”: akıllı araçları kendilerine uygun dillerde, medyada ve fiyat noktalarında sunarak (www.weforum.org). Düşünceli tasarım ve iş birliği ile YZ, nihayet dünyanın en az hizmet alan topluluklarında iyilik için kapsayıcı bir güç haline gelebilir.